GLP-1 reseptör agonistleri; tip 2 diyabet ve obezite tedavisinde kullanılan, iştahı azaltabilen ve daha uzun süre tokluk sağlayabilen ilaçlardır. Semaglutid ve liraglutid bu grupta yer alırken tirzepatid, GIP ve GLP-1 reseptörlerini birlikte etkileyen çift etkili bir ilaçtır.
Bu ilaçların kullanımı sırasında bulantı, erken doyma, kusma, ishal ve kabızlık gibi sindirim sistemi şikâyetleri görülebilir. Kabızlık özellikle tedavinin başlangıcında veya doz artırma dönemlerinde belirginleşebilir.
İştahın azalmasıyla daha az yemek yenmesi, yeterli lif ve sıvı alınmaması, fiziksel aktivitenin azalması ve sindirim sistemi hareketlerinin etkilenmesi kabızlığın ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir. Bu nedenle kabızlık yönetiminde yalnızca tek bir besine odaklanmak yerine günlük beslenme düzenini bir bütün olarak değerlendirmek gerekir.
GLP-1 Kullanırken Kabızlığı Azaltmak İçin Neler Yapılabilir?
1. Sıvı tüketiminizi takip edin
GLP-1 ilaçları iştahla birlikte susama ve su içme isteğini de dolaylı olarak azaltabilir. Bulantı ve erken doyma yaşayan kişiler gün içerisinde farkında olmadan daha az sıvı tüketebilir. Suyu bir anda fazla miktarda içmek yerine gün içerisine yayarak tüketmek daha kolay olabilir. Masanızda veya çantanızda su bulundurmak, öğün aralarında küçük miktarlarda su içmek ve idrar rengini takip etmek sıvı tüketiminizi değerlendirmenize yardımcı olabilir.
2. Lif miktarını kademeli olarak artırın
Sebzeler, meyveler, kurubaklagiller, yulaf ve tam tahıllı ürünler bağırsak hareketlerini destekleyen önemli lif kaynaklarıdır. Ancak uzun süredir düşük lifli beslenen bir kişinin lif tüketimini aniden artırması gaz, şişkinlik ve karın ağrısına neden olabilir. Bu nedenle lifli besinleri küçük porsiyonlarla başlayarak ve vücudun toleransını gözlemleyerek artırmak daha uygundur. Lif tüketimi artırılırken yeterli sıvı alınması da önemlidir. Yetersiz sıvıyla birlikte yüksek miktarda lif tüketmek kabızlığı daha da ağırlaştırabilir.
3. Meyveleri günlük beslenmenize ekleyin
Kivi, armut, erik, kuru erik, kayısı, incir gibi meyveler lif ve su içeriğiyle bağırsak hareketlerini destekleyebilir. Özellikle kivi ve kuru erikle yapılan çalışmalar, bu meyvelerin dışkılama sıklığı ve dışkı kıvamı üzerinde olumlu etkiler gösterebileceğini düşündürmektedir. Kuru meyveler taze meyvelere göre daha yoğun karbonhidrat içerdiği için porsiyon kontrolü önemlidir. Diyabeti veya insülin direnci bulunan kişilerde meyve miktarı ve tüketim zamanı kişiye özel olarak planlanmalıdır.
4. Sebzeleri tolere edebildiğiniz biçimde tüketin
Her ana öğüne sebze veya salata eklemek günlük lif alımını artırabilir. Ancak GLP-1 kullanırken belirgin bulantı, şişkinlik ve erken doyma varsa büyük miktarda çiğ salata tüketmek rahatsızlık oluşturabilir. Böyle dönemlerde sebzeleri çorba, zeytinyağlı yemek, fırın veya buharda pişirme yöntemiyle tüketmek daha kolay olabilir. Kabak, ıspanak, pırasa, brokoli, havuç ve enginar gibi farklı sebzeleri dönüşümlü olarak kullanabilirsiniz.
5. Tam tahılları rafine ürünlerin yerine kullanın
Beyaz ekmek, pirinç, hamur işleri ve lif içeriği düşük paketli ürünler yerine yulaf, bulgur, tam tahıllı ekmek ve diğer tam tahıllı ürünler tercih edilebilir. Ancak “tam tahıllı” olması bir besinin sınırsız tüketilebileceği anlamına gelmez. Kullanılacak miktar kişinin enerji ihtiyacına, kan şekeri kontrolüne, fiziksel aktivitesine ve kilo yönetimi hedefine göre belirlenmelidir.
6. Kurubaklagilleri küçük porsiyonlarla deneyin
Mercimek, nohut, kuru fasulye ve barbunya hem lif hem de bitkisel protein içerir. Buna karşılık GLP-1 kullanımının ilk dönemlerinde büyük porsiyonlarda kurubaklagil tüketmek gaz ve şişkinliği artırabilir. Kurubaklagilleri iyi pişirmek, küçük porsiyonlarla başlamak ve toleransa göre artırmak daha uygun olabilir. Çorba veya salata içerisinde daha küçük miktarlarda kullanmak da tüketimi kolaylaştırabilir.
7. Chia ve keten tohumunu sıvıyla birlikte tüketin
Chia ve öğütülmüş keten tohumu çözünür ve çözünmeyen lif içerir. Yoğurt, kefir veya yulafa eklenebilir. Bu besinlerin fazla miktarda ve yetersiz sıvıyla tüketilmesi şişkinliği veya kabızlığı artırabilir. Bu nedenle küçük miktarlarla başlanmalı ve gün boyunca yeterli sıvı alınmalıdır.
8. Çok yağlı ve büyük öğünlerden kaçının
GLP-1 ilaçları mide boşalmasını yavaşlatabilir. Çok yağlı, kızartılmış ve büyük porsiyonlu öğünler bulantı, mide doluluğu ve hazımsızlığı artırabilir. Günlük besinleri daha küçük ve dengeli öğünlere bölmek bazı kişilerde daha kolay tolere edilebilir. Yemeği yavaş yemek, iyi çiğnemek ve doyma hissi oluştuğunda yemeye devam etmemek de sindirim sistemi şikâyetlerini azaltabilir.
9. Öğün sayısını bireysel olarak belirleyin
GLP-1 kullanan herkesin sık sık veya aynı sayıda öğün tüketmesi gerekmez. Bazı kişiler üç ana öğünü rahatlıkla tüketebilirken bazı kişiler daha küçük öğünlerle daha iyi hissedebilir. Önemli olan, gün içerisinde yeterli protein, lif, enerji ve sıvının karşılanmasıdır. Sürekli öğün atlamak veya yalnızca çok küçük miktarlarda beslenmek kabızlığın yanı sıra kas kaybı ve besin ögesi yetersizliklerine de zemin hazırlayabilir.
10. Günlük hareketi artırın
Düzenli hareket bağırsakların çalışmasını destekleyebilir. Uzun süre oturmak yerine gün içerisinde kısa yürüyüşler yapmak ve kişinin sağlık durumuna uygun egzersizleri sürdürmek faydalı olabilir. Tuvalet ihtiyacını ertelememek ve mümkünse her gün benzer saatlerde tuvalete zaman ayırmak da düzenli bağırsak alışkanlığının oluşmasına yardımcı olabilir.
Kabızlığı Arttırabilecek Alışkanlıklar
GLP-1 kullanırken aşağıdaki alışkanlıklar kabızlığın belirginleşmesine katkıda bulunabilir:
- Gün boyunca çok az su içmek
- Sebze ve meyveyi tamamen kısıtlamak
- Ağırlıklı olarak peynir, et ve rafine karbonhidratlarla beslenmek
- Çok düşük kalorili ve yetersiz beslenme programları uygulamak
- Lif tüketimini birden ve aşırı miktarda artırmak
- Tuvalet ihtiyacını sürekli ertelemek
- Gün boyunca hareketsiz kalmak
- Doktor önerisi olmadan sık sık laksatif kullanmak
GLP-1 Kullanırken Kabızlığa Yönelik Örnek Beslenme Programı
Aşağıdaki menü genel bir örnektir. Besinlerin miktarı kişinin yaşına, cinsiyetine, vücut ağırlığına, fiziksel aktivitesine, sağlık durumuna, kullandığı ilaca ve günlük enerji ihtiyacına göre belirlenmelidir.
- UYANINCA: Su
- KAHVALTI: Yoğurt veya kefir, yulaf, kivi veya mevsim meyvesi, sıvı içinde bekletilmiş chia tohumu ya da öğütülmüş keten tohumu VEYA yumurta, pişmiş sebze veya söğüş sebze, zeytin ya da ceviz, tam tahıllı ekmek
- ÖĞLE: Sebze veya mercimek çorbası, ızgara tavuk, balık, et ya da kurubaklagil yemeği (tolere edemiyorsa etle başlanabilir), zeytinyağlı sebze veya tolere edilebiliyorsa salata, bulgur ya da tam tahıllı ekmek, yoğurt veya ayran
- ARA ÖĞÜN: Kefir veya yoğurt, kuru erik ya da kuru kayısı
- AKŞAM: Zeytinyağlı sebze veya tolere edilebiliyorsa salata, et, tavuk, balık, yumurta veya kurubaklagil (tolere edemiyorsa etle başlanabilir), bulgur ya da tam tahıllı ekmek, yoğurt, cacık veya ayran
Gün boyunca su tüketimi sürdürülmeli; lifli besinler aynı öğünde aşırı miktarda toplanmak yerine gün içerisine dağıtılmalıdır. Bulantı ve erken doyma varsa porsiyonlar küçültülebilir ancak uzun süreli yetersiz beslenmeden kaçınılmalıdır.
Ne Zaman Sağlık Uzmanına Başvurulmalı?
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa yalnızca beslenme düzenlemesiyle çözmeye çalışmak yerine sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:
- Şiddetli veya giderek artan karın ağrısı
- Belirgin karın şişliği
- Sürekli kusma
- Gaz ve dışkı çıkaramama
- Dışkıda kan görülmesi
- Yeterli sıvı tüketememe
- Halsizlik, baş dönmesi ve ağız kuruluğu gibi sıvı kaybı belirtileri
- Uzun süren veya giderek ağırlaşan kabızlık
Kabızlık doz artışından sonra başladıysa ilacın dozu kişinin kendi kararıyla değiştirilmemeli veya ilaç bırakılmamalıdır. İlacı reçete eden hekimle görüşülmelidir.
Sonuç
GLP-1 kullanırken kabızlık yönetiminde tek bir mucizevi besinden söz etmek mümkün değildir. Yeterli sıvı tüketmek, lifli besinleri kademeli artırmak, sebze ve meyvelere yer vermek, büyük ve yağlı öğünlerden kaçınmak ve düzenli hareket etmek birlikte değerlendirilmelidir.
Beslenme planı; kişinin kan şekeri durumu, sindirim sistemi toleransı, günlük enerji ve protein ihtiyacı ile kullandığı ilaca göre kişiselleştirilmelidir. Bu süreçte uzman bir İzmir diyetisyen veya Bayraklı diyetisyen desteği almak, sürecin sağlıklı ve sürdürülebilir ilerlemesi için oldukça önemlidir. Yüz yüze veya online beslenme danışmanlığı hakkında bilgi almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynakça
- Medicines and Healthcare products Regulatory Agency. (2024). GLP-1 receptor agonists: Reminder of the potential side effects and to be aware of the potential for misuse.
- Gorgojo-Martínez, J. J., ve ark. (2023). Clinical recommendations to manage gastrointestinal adverse events in patients treated with GLP-1 receptor agonists. Journal of Clinical Medicine, 12(1), 145.
- Gearry, R., ve ark. (2023). Consumption of 2 green kiwifruits daily improves constipation and abdominal comfort—Results of an international multicenter randomized controlled trial. The American Journal of Gastroenterology, 118(6), 1058–1068.
- Attaluri, A., Donahoe, R., Valestin, J., Brown, K. ve Rao, S. S. C. (2011). Randomised clinical trial: Dried plums versus psyllium for constipation. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 33(7), 822–828.
- Lever, E., ve ark. (2014). Systematic review: The effect of prunes on gastrointestinal function. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 40(7), 750–758.