Son yıllarda Ozempic, Mounjaro gibi sıkça önümüze çıkan GLP-1 temelli ilaçlar; obezite ve tip 2 diyabet tedavisinde önemli bir yer edinmiştir. Halk arasında yaygın ismi “zayıflama iğnesi” olarak geçen bu ilaç grubunun nasıl etki ettiğini yazımızda özetlemeye çalıştık.
GLP-1 sistemi; vücudumuzda kendiliğinden var olan pankreas, mide, bağırsak ve beyin arasında çalışan fizyolojik bir sistemdir. Özellikle kan şekeriyle birlikte iştah ve tokluk mekanizmalarını düzenlemede etkin rol oynar.
GLP-1 nedir?
GLP-1, “Glucagon-Like Peptide-1” yani “glukagon benzeri peptid-1” ifadesinin kısaltmasıdır. Besin tüketiminin ardından bağırsaklardaki L hücrelerinden salgılanan bir inkretin hormonudur.
İnkretin hormonları, yemek yedikten sonra pankreası uyararak kan şekerinin düzenlenmesine katkı sağlar. GLP-1’in vücuttaki başlıca etkileri şunlardır:
- Yükselen kan şekeri sonrası insülin salgısını desteklemek
- Glukagon salgısını baskılamak
- Mide boşalma hızını yavaşlatmak
- Beyindeki açlık-tokluk merkezlerini etkilemek
- Dolaylı yoldan besin ve enerji alımını azaltmak
Kapsamlı bir çalışma sonucunda GLP-1’in glukoza bağlı insülini arttırdığı, mide boşalma hızını yavaşlattığı ve besin alımını azalttığı belirtilmiştir. Bu sayede GLP-1 kan şekeri dengesi ve kilo kontrolünde etkili olmaktadır.[1]
Vücutta doğal olarak salgılanan GLP-1, DPP-4 enzimi tarafında dakikalar içinde parçalanır. GLP-1 agonisti ilaçlarsa doğal vücutta salgılanan GLP-1’in etkisini taklit etmektedir.[1,2]
GLP-1 ilaçları nasıl çalışır?
GLP-1 ilaçlarının etkisiyle ilgili sadece “iştahı azaltır” demek yeterli değildir. Bu ilaçlar pankreas, mide ve beyin üzerinde birbirini tamamlayan mekanizmalarla çalışır.
1. Glukoza bağımlı insülin salgısını artırır
GLP-1, pankreastaki beta hücreleri üzerinde bulunan GLP-1 reseptörlerini aktive eder. Bu aktivasyon, özellikle kan şekeri yüksek olduğunda insülin salgısının artmasını sağlar. Bu yüzden glukoza bağımlı oluşunun altı çizilmektedir. Yani kan şekeri yükseldiğinde insülin yanıtı güçlenirken, kan şekeri düşük olduğunda bu etki azalır. Bu nedenle GLP-1 reseptör agonistleri tek başına kullanıldığında hipoglisemi riski genellikle düşüktür. Ancak insülin veya bazı diyabet ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında dikkat edilmelidir.[2,3]
2. Glukagon salgısını baskılar
Glukagon, karaciğerde depolanan glukozun kana vermesine yardımcı olan bir hormondur. GLP-1, kan şekeri yüksekken glukagon salgısını azaltarak karaciğerden kana gereğinden fazla glukoz verilmesini sınırlandırır. İnsülin salgısının desteklenmesi ve glukagonun baskılanması, özellikle yemek sonrası kan şekeri yükselişlerinin daha kontrollü olmasına katkı sağlar.[2,3]
3. Mide boşalma hızını azaltır
GLP-1, besinlerin mideden ince bağırsağa geçiş hızını azaltabilir. Bunun sonucunda:
- Daha küçük porsiyonlarla doygunluk oluşabilir.
- Tokluk hissi daha uzun sürebilir.
- Büyük ve yağlı öğünlerden sonra bulantı ve şişkinlik görülebilir.
Yapılan bir çalışmada liraglutidinin midedeki besinlerin boşalma hızını yavaşlattığı ve bu etkiyle kilo kaybını kolaylaştırdığını göstermiştir.[4]
4. Beyindeki açlık- tokluk merkezlerini etkiler
GLP-1 reseptörleri, beynin besin alımını ve vücut ağırlığını düzenleyen bölgelerinde de bulunur. GLP-1 reseptörlerinin aktivasyonu:
- Açlık hissini azaltabilir.
- Doygunluğun daha erken oluşmasını sağlayabilir.
- Tokluk süresini uzatabilir.
- Yeme isteğini ve yiyecek düşüncesini azaltabilir.
- Yüksek yağlı veya yüksek enerjili besinlere yönelik isteği değiştirebilir.
Yapılan bir derleme çalışmada GLP-1’in merkezi sinir sistemi üzerindeki etkilerinin besin alımının azalmasında önemli rol oynadığı belirtilmektedir.[2]
Semaglutid ile yapılan bir araştırmada kullanan katılımcıların açlığının ve besin alımının azaldığı, tokluk ve yeme kontrolünün arttığı, normal bir öğündeki enerji alımının plaseboya göre %35 daha düşük olduğu gösterilmiştir. [5]
Bu sonuçlar, GLP-1 ilaçlarının doğrudan “yağ yakan” veya metabolizmayı mucizevi biçimde hızlandıran ilaçlar olmadığını düşündürmektedir. Kilo kaybının temel mekanizması, iştahın ve toplam enerji alımının azalmasıdır.
GLP-1 ilaçlarının etken maddeleri ve ticari isimleri nelerdir?
GLP-1 ilaçları tek bir ilaçtan oluşmaz. Farklı etken maddelerin etki süresi, dozu ve onaylı kullanım alanı birbirinden farklı olabilir:
- Semaglutid: GLP-1 reseptör agonisti (Ozempic, Wegovy, Rybelsus)
- Liraglutid: GLP-1 reseptör agonisti (Saxenda, Victoza)
- Dulaglutid: GLP-1 reseptör agonisti (Trulicity)
- Eksenatid: GLP-1 reseptör agonisti (Byetta, Bydureon)
- Liksisenatid: GLP-1 reseptör agonisti (Lyxumia, Adlyxin)
- Tirzepatid: GIP ve GLP-1 reseptör agonisti (Mounjaro, Zepbound)
Ticari isimler ve ürünlerin onaylı kullanım alanları ülkeye göre değişebilir. Aynı etken maddeyi içeren iki ticari ürünün dozu ve kullanım amacı da aynı olmayabilir.
Örneğin tirzepatid, kamuoyunda GLP-1 ilaçlarıyla birlikte anılsa da teknik olarak yalnızca GLP-1 reseptörünü değil, GIP ve GLP-1 reseptörlerinin ikisini birden aktive eden çift etkili bir moleküldür.[6] Bu nedenle Mounjaro veya Zepbound’dan söz ederken “çift etkili GIP/GLP-1 reseptör agonisti” ifadesi bilimsel olarak daha doğrudur.
Bilgilendirme: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. GLP-1 temelli ilaçlar hekim tarafından reçete edilmeli; beslenme süreci kişinin gereksinimlerine göre diyetisyen tarafından planlanmalıdır.
Kaynakça
- Müller TD, et al. Glucagon-like peptide 1 (GLP-1). Molecular Metabolism. 2019;30:72–130. PubMed
- Drucker DJ. Mechanisms of action and therapeutic application of glucagon-like peptide-1. Cell Metabolism. 2018;27(4):740–756. PubMed
- Nauck MA, Meier JJ. Incretin hormones: Their role in health and disease. Diabetes, Obesity and Metabolism. 2018;20(Suppl 1):5–21. PubMed
- Halawi H, et al. Effects of liraglutide on weight, satiation, and gastric functions in obesity: A randomised, placebo-controlled pilot trial. The Lancet Gastroenterology & Hepatology. 2017;2(12):890–899. PubMed
- Friedrichsen M, et al. The effect of semaglutide 2.4 mg once weekly on energy intake, appetite, control of eating and gastric emptying in adults with obesity. Diabetes, Obesity and Metabolism. 2021;23(3):754–762. PubMed
- Liu QK. Mechanisms of action and therapeutic applications of GLP-1 and dual GIP/GLP-1 receptor agonists. Frontiers in Endocrinology. 2024;15:1431292. PubMed